“Annihilation” in vitro! / “Yok Oluş”

Bu film bana neden mesela Geliş’i değil de Bay ve Bayan Smith'i hatırlattı?
Eğer bilimkurguya meraklıysanız eminim Yok Oluş’un dayandığı bilimsel temellerle ilgili bir sürü şey okuyacaksınız hatta belki çoktan okumuşsunuzdur bile. Altmış yıl önce rahim ağzı kanseri hastası Henrietta Lacks’tan alınan ve bunca zamandır ölmeyen meşhur HeLa hücrelerini okuyacaksınız. Ya da, genetik materyal de dahil her şeyi kıran bir prizma gibi davranan Parıltı’daki mutasyonları anlamak için belki mutasyonların işleyişine bir bakacaksınız. Eğer araştırmacı bir ruhunuz varsa, filmde bahsi geçmemesine rağmen belki elektron-pozitron anhilasyonuna bile bir göz atarsınız.

KANSERLİ İLİŞKİ

Ama ben filme başka bir açıdan bakacağım.
Bu film bence evlilik hakkında. Daha doğrusu kanser olmuş bir evlilik hakkında. Ya ilişkinin kendisi kanser ya Lena’nın kocası Kane kanser ya da belki ikisi de doğru kabul edilebilir. (Eğer seçmek zorunda bırakılsaydım, ikisinin birleşen ellerini bir bardak suyun ardında gösteren yakın plan çekim yüzünden ben ilişki kanser derdim. Bunu sonra açıklayacağım.)
Hatırlarsanız Bay ve Bayan Smith de en temelde evlilik hakkındaydı. Filmdeki onca aksiyon, evli çiftlerin arasında süregiden “savaşlar / kavgalar” için bir metafordu sadece. Kadın silahlarını mutfağa saklar, adam silahlarını garaja saklar, ikisi de birbirine karşı kinle dolup taşarken öfkelerini bastırmaya çalışırlar, ta ki “yuvalarını” bizzat kendi elleriyle yıkana kadar.
Yok Oluş da bu anlamda pek farklı değil. Lena (Natalie Portman) ve Kane (Oscar Isaac) mutlu bir çifttir, derken ilişkilerine bir üçüncü şahıs "çarpar" ki kendisi kanserojendir diyebiliriz ve ardından karı koca ve doğal olarak yuvaları büyük bir değişim geçirir.

Kulağa mantıklı geliyor, değil mi? Yani birlikte olduğunuz kişinin sizi aldattığını öğrendiğinizde bu hem sizi hem onu hem de ilişkinizi geri dönüşsüz bir şekilde değiştirmez mi?
Ve kanserli bir ilişkiyi, kapalı bir bölgede yaşanan gerçek boyutlu mutasyonlarla görsel dile aktarmak müthiş bir fikir değil mi?
Ne yazık ki bazı fikirler ekranda, kâğıt üzerinde olduğu kadar iyi durmayabiliyor.
Yanlış anlamayın, bunu Yok Oluş’u görsel olarak zayıf bulduğum için söylemiyorum. Bence film görsel olarak müthiş çarpıcı. Ama evlilik üzerine bir filme göre dram yönü yeterli olmadığı gibi, bir bilimkurgu olarak da bilimkurgu meraklılarını tatmin etmekten çok uzak. Korku filmi meraklılarını tatmin etmek için birkaç korku sahnesinden fazlasının gerektiğini herhalde söylememe bile gerek yok. (Spoiler alert: Köpekbalığı dişli timsahla karşılaşmalarının ardından suda sakin sakin kürek çekip kanser üzerine hoşbeş ettikleri sahnede ben bayağı sesli güldüm. Onlar suda açık hedef olmaktan korkmuyorsa, ben niye korkayım?)
Bence Alex Garland çok parlak fikirleri olan çok parlak bir yönetmen. Yok Oluş, eğer Garland filmde dramla bilimkurguyu kaynaştırabilseydi ya da belki hedef kitlesini biraz dar tutsaydı gerçekten müthiş bir film olurdu. Bu haliyle, eh.

GERİSİNDE FİLMDEN SAHNELER VAR

Filmin ilk beş dakikası her şeyi anlamak için yeterli aslında.
Lena’nın üniversitedeki dersiyle başlayalım. Lena tıp öğrencilerine hücrelerin bölünmesini anlatıyor. Baktıkları hücre bir tümörden alınmış. Ve dersi şöyle diyerek bitiriyor:

Önümüzdeki dönem boyunca kanser hücrelerini in vitro (yapay ortamda / cam tüpte) inceleyeceğiz ve otofajik aktiviteleri hakkında konuşacağız.

Tüm filmin anahtar cümlesi bu. Gerisi bir bakıma bu tek cümlenin görselliğe aktarılmasından ibaret.
“In vitro”, Latince “camın içinde” kelimesinden geliyor. (Hı hı, evet, Lena’yla Kane’in ellerine bardağın ardından yakın çekim yapılmasının sebebi bu). Terimin anlamı, bir biyolojik sürecin ya da reaksiyonların canlı organizma dışında yapay bir ortamda çalışılması demek. Filmdeki “Parıltı” işte bu yapay ortam oluyor.
Otofajik aktiviteye gelince, otofaji antik Yunancada “kendi kendini yemek” gibi bir şey. Hücrelerin, gereksiz ya da işlevsiz parçalarını doğal ve sistematik bir şekilde ortadan kaldırmasını sağlayan mekanizma. Ölen hücrelerde otofajik aktivitenin bir tür hayatta kalma mekanizması mı yoksa ölüm sebebi mi olduğu hâlâ tartışılan bir konu. Ama filmde Lena’yla Cane’in hayatta kaldığı düşünülürse, herhalde ölmeyi engelleyen bir mekanizma olarak kullanılmış.

Yok etmiyor. Sadece yeni bir şey yapıyor.

Onları bu hallere sokanın en başta kendi kendilerine zarar verme eğilimleri olduğunu, dolayısıyla otofajik aktivitenin de bu özyıkıma gönderme olduğunu düşünüyor olabilirsiniz. Doğrusu haklı da olabilirsiniz. Fakat bana bu kendi kendine zarar verme eğilimi açıkçası kanserin sebebi gibi geldi, sonucu değil. Aslına bakarsanız, kanserin kendisinin bir hayatta kalma mekanizması olduğunu düşünenler de yok değil.

Bence intihar ile kendine zarar verme eğilimini birbirine karıştırıyorsun. İkisi çok farklı şeyler. Çok azımız intihar ederiz ama neredeyse hepimiz kendimize zarar veririz. Bir şekilde. Hayatımızın bir noktasında. İçeriz, uyuşturucu kullanırız, iyi giden bir işi bozarız. Ya da mutlu bir evliliği.

Bu belki kendimize zarar veriyormuşuz gibi görünebilir ama kim bilir, belki de kendimizi (o sözde mutlu işte ya da mutlu evlilikte) boğulacak gibi hissediyor ve hayatta kalma gayretiyle bunları bozuyor da olabiliriz. Yani bu da bir fikir.
Her neyse, filmin önümüzdeki “döneminde” kanser hücrelerini yapay ortamda inceleyeceğimiz netleşmiştir herhalde, değil mi?
Şimdi gelelim, bunlar kimin ya da neyin kanser hücreleri?
Öğrencilerin baktığı hücreler Henrietta Lacks’ın. Nitekim daha sonra bir flashback’te Lena’yı “Henrietta Lacks’ın Ölümsüz Hayatı” kitabını okurken görüyoruz. Benim sorduğum o değil.
Bazıları, Yok Oluş’ta, Dünya’nın kanser olması halinde olacakların anlatıldığını düşünüyor. Ben az önce de söylediğim gibi, Lena’yla Kane’in evliliğinin kanser olduğunu düşünüyorum çünkü onların birleşmiş ellerini cam bardağın ardında görüyoruz (cam tüpte kanser hücreleri). Ayrıca, öbür türlü, Lena’nın merdivenlerin dibinde başka bir profesörle yaptığı konuşma gereksiz olurdu, oysa o konuşmada da bayağı ipucu saklı.

Hep iş, sıfır eğlence, kulağa… sağlıklı gelmiyor.

Eh, artık biliyoruz ki ikisi aylarca eğlenmişler. Lena’nın yatak odasını boyaması da o alanda bir değişiklik ihtiyacının göstergesi.

Son olarak, Parıltı’nın içinde kendi evlerinin tıpatıp aynısına giriyorlar. Dahası Kane’in göğsünde ayı dövmesi var. Bu kadar da tesadüf olmaz! Yılan da bu arada fallik bir simge.
Yine de yetmedi mi? O zaman Helplessly Hoping şarkısını bir daha dinleyin.
Bir kişiler / Yalnızken iki / Birlikteyken üç / Birbirleri için dört.