Ömer Hayyam Kimdir?

Ömer Hayyam, 18 Mayıs 1048 – 4 Aralık 1131 tarihlerinde İran’ın Nişabur şehrinde yaşamış şair, yazar, matematikçi, filozof ve astronomdur. Tam adı Gıyaseddin Eb'ul Feth Ömer İbni İbrahim el-Hayyam’dır. Hayyam “Çadırcı” anlamına gelmektedir ve bu ismin sebebi de babasının mesleğinin çadırcılık olmasıdır. Rubai olarak bilinen edebi türün kurucusudur. Zamanının büyük vezirlerinde Nizamülmülk ve Hasan Sabbah, Ömer Hayyam’ın medreseden arkadaşlarıdır ve ilişiğini ömrü boyunca kesmemiştir. Bu üçlü ilişkiden Amin Maalouf da Semerkant adlı eserinde bahsetmiştir. İbn-i Sina’dan sonra doğuda yetişen en büyük bilgin kabul edilir.

Matematik bilgisi çağının da ötesindeydi. Binom açılımını bulan ve ilk kullanan kişi bizzat Ömer Hayyam’dır. Günümüzde Pascal üçgeni olarak anılan üçgen, aslında Hayyam üçgenidir. Bizim şu an cebirde ve matematikte, bilinmeyenleri adlandırırken kullandığımız ‘X’ değerini de Hayyam bulmuştur. Üçüncü dereceden denklemler hakkında bir kitabında bilinmeyen yerine Arapça ‘şey’ anlamına gelen sözcük kullanmıştır. Bu da çevirilerde İspanyolca olan ‘xay’ olarak geçmiş, daha sonra ise kısaltılmış ve ‘x’ haline gelmiştir.

Matematikteki büyük yeteneğinin yanı sıra, eğlence düşkünlüğünden dolayı rubaileriyle de ünlüdür. Hatta o dönem yaşayan çoğu kişinin doğum tarihinin bilinmemesine karşın, Ömer Hayyam takvim bilgisini kullanarak kendi doğum tarihini kendisi hesaplamıştır. Hatta takvim ve astronomi bilgisini kullanmakta daha da ileriye gitmiş ve Celali (Hicri Şems Takvimi) takvimi de bizzat Ömer Hayyam hazırlamıştır.

Rubailerinde basit, akıcı ve açık bir dil kullanan Hayyam için insanoğlu gerçeğe sadece akıl ve sağduyu yoluyla ulaşabilirdi. Bu yüzden akıl onun için tek gerçek ölçü birimiydi. Şiirlerinde insan hayatı, aşk, yaşama sevinci gibi konuları işleyen Hayyam, gerektiğinde de zamanının haksızlıklarını, kötü yanlarını yeren dörtlükler yazdı. Bilinen rubaileri 200’e yakın olmasına rağmen, güzelliğinden dolayı Hayyam yazmıştır denilen binden fazla eser vardır.

Takvimler 4 Aralık 1131’i gösterdiğinde ise doğduğu şehir olan Nişabur’da hayata gözlerini yumdu.

Bilinen 18 eseri ise şunlardır:

1-Ziyc-i Melikşahi. (Astronomi ve takvime dair, Melikşah'a ithaf edilmiştir)

2-Kitabün fi'l Burhan ül Sıhhat-ı Turuk ül Hind. (Geometriye dair)

3-Risaletün fi Berahin İl Cebr ve Mukabele. (Cebir ve denklemlere dair)

4-Müşkilat'ül Hisab. (Aritmetiğe dair)

5-İlm-i Külliyat (Genel prensiplere dair)

6-Nevruzname (Takvim ve yılbaşı tespitine dair)

7-Risaletün fil İhtiyal li Marifet. (Altın ve gümüşten yapılmış bir cisimde altın ve gümüş miktarının bilinmesine dair. Almanya Gotha kütüphanesinde bir nüshası mevcuttur.)

8-Risaletün fi Şerhi ma Eşkele min Musaderat (Öklid'in bir probleminin çözülmesi metoduna dair, Hollanda Leiden kütüphanesinde bir nüshası vardır. F. Woepcke fransızcaya çevirmiştir.)

9-Risaletün fi Vücud (Felsefede ontoloji bahsine dair. Britanya kütüphanesinde bir nüshası mevcuttur.)

10-Muhtasarun fi't Tabiiyat (Fizik ilimine dair.)

11-Risaletün fi'l Kevn vet Teklif (Felsefeye dair).

12-Levazim'ül Emkine (Meskûn yerlerin iklimi ve hava değişikliklerine dair)

13-Fil Cevab Selaseti Mesâil ve fi Keşfil Hicab (Üç meseleye cevap ve alemde zıtlığın zorunlu olduğuna dair)

14-Mizan'ül Hikem (Pırlantalı eşyaların taşlarını çıkarmadan kıymetini bulmanın yöntemine dair)

15-Abdurrahman'el Neseviye Cevab (Hak Teâlâ'nın alemleri yaratmasının ve insanları ibadetle yükümlü kılmasının hikmetine dair)

16-Nizamülmülk (Arkadaşı olan vezirin biyografisi)

17-Eş'arı bil Arabiyye (Arabça rûbaileri)

18-Fil Mutayat (İlim prensipleri)

Yararlanılan kaynaklar:

https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%96mer_Hayyam

http://www.ensonhaber.com/omer-hayyam-kimdir.html

https://www.sabah.com.tr/omer-hayyam-kimdir