ვაჟა ფშაველა -სტუმარ მასპინძელი- I II III IV

I

ღამის წყვდიადში ჩაფლული,
გამტკნარებულის სახითა,
მოსჩანს ქისტეთის მიდამო
სალის კლდეების ტახტითა.
ბნელს ხევზე მოჰყეფს მდინარე,
გულამღვრეული ჯავრითა.
გადმოხრილიყვნენ მთანიცა,
ხელ-პირს იბანდენ წყალზედა;
ბევრი მომკვდარა მათს მკერდზე,
სისხლს ვერ იხდენენ ტანზედა;
ძმის მკვლელის სისხლი სწყურია,
კაცი რამ მოდის გზაზედა.
გზას ვამბობ, თორემ რა გზაა.
ვიწრო ბილიკი კლდეზედა?
სავალად მეტად ძნელია,
ფეხს ძლივს აცილებს ფეხზედა.
გაღმა სჩანს ქისტის სოფელი
არწივის ბუდესავითა, -
საამო არის საცქერლად
დიაცის უბესავითა.
სოფლის თავს სძინავს შავს ნისლსა
დაფიქრებულის სახითა.
ყურს უგდებს არე-მარესა,
გულ-ლაღობს სანახავითა.
სტუმარი ცოტა ხანისა
ხვალ სხვაგან წავა აქითა.
წავა, გადივლის გორებსა,
ქედებსა ყინულიანსა;
აბნელებს, უხილავად ჰქმნის
ქვეყანას ხილულიანსა.
თუ მონადირეს ატირებს,
გზა-დაკარგულსა კლდეშია,
ალაღებს მგელსა და ქურდსა,
მოარულთ სიბნელეშია.

II

ზევიდამ ვინღაც უცნობმა
კლდის ლოდი გადმოაგორა,
მგზავრმა შეჰხედა პირ-აღმე,
წინ უდგას მაღალი გორა.
ყურს უგდებს... ცოტა ხანს შემდეგ
მოესმა ქვიშის ჩხრიალი.
მგზავრი სიათას იმარჯვებს:
მტერი არ იყოს ტიალი.
შესცქერის გაფაციცებით
ფეხზე შემდგარის თოფითა,
ჰხედავს, რომ მოალაჯუნებს
კაცი ორ-კაპის ჯოხითა.
შავი რამ მოსთრავს პირ-თავქვე,
ქვიშა ქანავდა იმითა.
არას ამბობდა უცნობი,
სიტყვა არ მოსდის პირითა.
უპრჭყვინავს სალტა თოფისა,
ვით წვიმის ცვარი დილითა.

• ვინ ხარ, რა სულიერი ხარ,
  რას იარები ამ დროსა?
• ვინ გინდა? მონადირე ვარ,
  კაცს შენ ვერ გხედავ სანდოსა.
• რაობით სანდო არა ვარ?
  სიტყვას რად ამბობ მცდარესა?
  ვითომ, რომ დავხეტიალობ
  შენებრ ამ კლდიან მხარესა?
  მეც მონადირე გახლავარ,
  დღეს-კი ვეხეტე უბრალოდ.
• წესია მონადირისა,
  ხომ მაინც დაჰრჩი უვალოდ?
• ესეც ვალია, ძმობილო,
  ძლივს-ღა დავათრევ ფეხებსა,
  სულ დავიარე ჭიუხი,
  არა ვსტოვებდი ხევებსა.
  ზედ შავი ნისლი ჩამოწვა,
  ნიავი მოსცა ძლიერი,
  ხევებით შემომღმუოდა,
  როგორაც მგელი მშიერი.
  თვალ-წინ გზას ვეღარ ვირჩევდი,
  კლდეზე გადვარდნას ვლამობდი,
  ხამად ვარ, გეზი არ ვიცი,
  ამით ძლიერა ვწვალობდი.
  ბევრგან დავაფთხე ნადირი,
  ცხადად ფეხის ხმა მესმოდა,
  ან როცა გადაფრენილის
  ჯიხვის რქა კლდეებს ესმოდა.
  ის იყო გულის საკლავი,
  თვალით ვერაფერს ვხედავდი,
  სროლას, ან მოკვლას ვინ იტყვის,
  წინ სვლას ვეღარა ვბედავდი.
  უცნობი ახლოს მივიდა,
  შორი-ახლოსა მდგომარე,
  “გამარჯვებაო” მისძახა,
  “ნუ სჩივი, ნუ ხარ მწყრომარე”.
• შენც გაგიმარჯოს, ძმობილო,
  ჰხოცო ნადირი მხტომარე.
• აი, ნადირი, რას სჩივი? -
  უჩვენა ჯიხვი რქიანი, -
  მკვდარი, რქებ-გადაგდებული,
  დადუმებული, ჭკვიანი.
  თუ გინდა ეხლავ გავიყოთ,
  როგორც ამხანაგთ, ორადა,
  ჩიჩქიც არ მინდა მე მეტი,
  გავინაწილოთ სწორადა.
  ამაღამ ჩემთან წამოდი,
  სახლი არ მიდგა შორადა.
  სადაური ხარ, ძმობილო?
  სახელიც მითხარ შენია.
  ნუ სწუხარ, საზრდო შენთვისაც
  დღეს უფალს გაუჩენია.
  წილი გდებია შენაცა
  ამ ჩემგან მოკლულს ჯიხვშია.
  რად გიკვირს, არ გეხუმრები,
  არც გეფერები პირშია.
  მაშ, თუ ეს ასე არ არის,
  რად შამეფეთე ამ დროსა?!
  შაჰრცხვეს, ჩემს თავად, ვინც შენა
  ნაწილი დაგიკარგოსა.
  რა გქვიან? სახელი მითხარ,
  ხევსური სჩანხარ იერით.
• ნუნუა მქვიან, ძმისაო,
  გადმოხვეწილი ჭიელით, -
  იცრუა ზვიადაურმა,
  თვისი სახელი დამალა.
  რა ქნას? მის სახელს იცნობენ,
  ქისტებს ბევრს სისხლი ავალა;
  ბევრს ქისტს მოაჭრა მარჯვენა,
  უდროდ საფლავში ჩალალა.
• შენი სახელიც მასწავლე,
  ჩემი ხომ გითხარ მართლადა.
• ჯოყოლა მქვიან, ძობილო,
  ალხასტაისძე გვარადა;
  არ მოგვიხდება, ერთურთში
  სიტყვა ვიუბნოთ მცდარადა.
  სახლი აქ ჯარეგას მიდგა,
  ქავი და ციხე კარადა.
  ამაღამ ჩემთან წამოდი,
  მე გაგიძღვები თავადა.
  თუ კარგად არ დაგიხვდები,
  არც დაგიხვდები ავადა.
  ხვალ თითონ იცი, ძმობილო,
  საითაც გინდა, იარე.
  ზოგს მე გიამბობ ჩემს დარდსა,
  ზოგიც შენ გამიზიარე.
• საცა არ მიხნავ, ძმობილო,
  იქ ვმკო - ეს სადაურია?
  ყელი მოგიჭრავ ჯიხვისთვის,
  ფეხებიც ჩატყაულია.
  გესტუმრო, უარს არ გეტყვი,
  გიშველი ჯიხვის ზიდვასა,
  წილს-კი არ მოგთხოვ, იცოდე,
  თავს არ ვაკადრებ იმასა.
  შამოატყავეს ნადირი,
  წავიდნენ ჯარეგაშია,
  ბევრი იუბნეს ამბავი,
  ერთურთს გაეცნენ გზაშია.

III

მივიდნენ, კოშკები დაჩნდა,
აქა-იქ ჰყეფენ ძაღლები;
კარებში იცქირებიან
ცნობისმოყვარე ბალღები.
დაეტყო ცხადად კლდის მსგავსად
სიპით ნაგები სახლები.

• აი, ეს ჩემი ოჯახი,
  ჩემი ციხე და სახლია;
  მობძანდი, როგორც ძმა ძმასთან.
  ნათლიმამასთან - ნათლია.
  ცოლს დაუძახა ჯოყოლამ:
• გამოიხედე კარშია! -
  ეტყობა თავმოწონება
  მასპინძელს საუბარშია.
  სდგანან დერეფანს, უცდიან...
  ცეცხლი ჰკრთებოდა ღველფზედა,
  ჩონგურს უკრავდა, დროული
  კაცი რამ უჯდა გვერდზედა.
  დაჰმღერდა გმირობისასა,
  მამა-პაპათა ცდისასა:
  როგორ არბევდნენ ფშავ-ხევსურთ,
  სისხლს არ არჩენდენ ძმისასა;
  ყველგან მადლობას სწირავენ
  მარჯვენას კაის ყმისასა.
  გამოჩნდა ქალი ლამაზი,
  შავის ტანსაცმლით მოსილი,
  როგორაც ალყა ტანადა,
  ვარსკვლავი ციდამ მოცლილი.
• აი, სტუმარი მოგგვარე, -
  ღვთის წყალობაა ჩვენზედა, -
  როგორც დაგვხვდები, დიაცო,
  ეხლა ჰკიდია შენზედა.
  ქალმა სალამი მიართო:
• სტუმარო, მოხვედ მშვიდობით!
• შენდაც მშვიდობა, გაცოცხლოს
  თავის ქმრითა და წილობით!
  სტუმარს აბჯარი წაუღო,
  მიიპატიჟეს შინაო;
  ქალი მისდევდა უკანა,
  ჯოყოლა მიდის წინაო;
  თან მისდევს ზვიადაური,
  ძმობილი გაიჩინაო.

IV

კაცი რომ სჩანდა სახლშია,
ჭაღარ-შერთული, ხნიერი,
წამოდგა ისიც ფეხზედა,
როგორც კლდის ვეფხვი, ძლიერი.
სტუმრად მოსული უცნობი,
სტუმარს პატივს სცემს სხვისასა,
ფეხზე ადგომა წესია,
წესს ვერ დაარღვევს მთისასა.
მაგრამ, როს ნახა უცნობი,
ფერი დაედო მგლისაო;
ადვილად აიცნობოდა,
რასაც ფიქრობდა ისაო.
არ ეჭაშნიკა დროულს ქისტს
დანახვა უცხოს ყმისაო.
გული სცემს ბრაზმორეული,
სახეც არ ჰმალავს ამასა,
ხანჯრისკე ხელი მიუდის,
ჩუმად სინჯავდა დანასა,
მაგრამ სტუმარი სხვის სახლში
ვერ გაჰშლის ხათაბალასა.
ადგა და ჩუმად გავიდა,
თითზე იკბინა მწარედა,
სამჯერ ჩაიკრა გულს ხელი,
როცა გავიდა გარედა.
წავიდა. კარი-კარ დადის,
ენასა ჰლესავს შხამითა:
“ქისტებო, ჩვენი მოსისხლე
შემოგვეპარა ღამითა.
სჩანს, რო ჯოყოლა ვერ იცნობს,
არ უნახია თვალითა
ეგ ჩვენი ამომგდებელი,
ჩვენი მრბეველი ძალითა;
გაუმაძღარი მუდამ ჟამს
ჩვენის სისხლით და ძვალითა
დღეს ჩვენს ხელთ არის, ვეცადოთ,
ვაგემოთ გემო მწარია,
მაგათ მოკლული ამ ზაფხულს
გვყავს უპატრონო მკვდარია.
სთქვით, თუ არ ვამბობ სიმართლეს,
თუ ჩემი სიტყვა მცდარია?!
გაიგოს ჩვენმა დუშმანმაც,
არ გვაქვს უჯიშო გვარია.
მიკვირს ჯოყოლას ჭკვისაგან,
მტერს რად გაუღო კარია,
ვისა ჰმასპინძლობს ჭკვათხელი,
ცნობაზე რად არ არია?!
ცხვირიდამ უნდა ვადინოთ
ზვიადაურსა ძმარია,
თუ არა, დიაცთ დაუთმოთ
ჩვენი ხმალი და ფარია”.
აღელვდენ ქისტის შვილები,
ყველამ შაიბა ხმალია,
აღელვდა მთელი სოფელი:
ბალღი, კაცი და ქალია.
უნდა შასწირონ თავის მკვდარს
ზვიადაურის თავია;
უნდა მტრის საფლავზე დაკლან,
როგორაც წესი არია.
გაგზავნეს ერთი მზვერავი,
თან აბარებენ ჩუმადა,
მივიდეს ჯოყოლასთანა
მეზობლურადა, ძმურადა;
სოფლის განზრახვა არა-გზით
მას არ ჩაუგდოს ყურადა.
ივახშმოს, იმუსაიფოს,
გაიგოს სტუმრის ლოგინი;
ღამე დაესხნენ, შაკონონ,
არ უნდესთ ბევრი ლოდინი.
მივიდა მოყურიადე
ლაქარდიანის ენითა,
სახელს ულოცავს ჯოყოლას,
ლაღობს, არ არის წყენითა.
ხალვათობს, ამბობს ამბებსა,
ენას აკვესებს კვესითა.
ვინ იცის, გული სავსე აქვს
გველის შხამით და გესლითა.
ივახშმეს. თვისი სტუმარი
მასპინძელს მოსწონს გულითა.
“კარგი ვაჟკაცი ეტყობა”, -
ფიცულობს თავის რჯულითა:
“ეს ერთი ცნობა, ხვალ ძმობა,
ერთად შევთვისდეთ სულითა”...
მიიპატიჟა საძილედ,
დაუთმო თვისი ლაჭანი.

• არაო, - სტუმარი ეტყვის, -
  არ მინდა ლეიბ-საბანი.
  მე დერეფანში დავსწვები,
  შინ ძილს არც-კი ვარ ჩვეული...
  ასრულდა მისი წადილი,
  გულიდამ ამოწეული,
  მოყურიადეს ეს უნდა,
  ამად არს აქ მოწვეული.
  წავიდა გახარებული,
  შეატყობინა ყველასა.
  მამლის საჯდომი თუ იცის,
  მეტი რა უნდა მელასა?!